तीन दिवसांपूर्वीच आपण महात्मा गांधींची जयंती साजरी केली. गेल्या काही वर्षांत अशा राष्ट्रीय विभूतींच्या जयंत्या आणि पुण्यतिथ्या उपचार म्हणून पाळल्या जात आहेत. त्यांनी शिकवलेली तत्वे आणि मूल्ये आचरणात आणण्याचे प्रयत्न तर सोडाच, परंतु त्याविरुद्ध वागणे सुरु असल्यामुळे या जयंत्यांना 'बँक हॉलिडे' शिवाय व्यावहारिक जगात महत्त्व राहिलेले नाही. अशी सार्वजनिक सुट्टी दुसऱ्या किंवा चौथ्या शनिवारला जोडून आली तर त्याची मजा काही औरच. या महान नेत्यांनी देश घडवण्यासाठी आयुष्य वाहून गेले आणि आता तो बिघडवण्यासाठी अहोरात्र प्रयत्न सुरु आहेत. अहिंसेचा विचार जगासमोर मांडणाऱ्या बापूंच्या जयंतीच्या आदल्या दिवशी एक मोठी विमान दुर्घटना होता होता वाचली. हिंसा हाच धर्म मानणाऱ्या माथेफिरुने १७४ प्रवाशांच्या जीवाची पर्वा केली नव्हती, परंतु बापूंच्या देशातील एका वैमानिकाने या हिंसेला सडेतोड उत्तर दिले. महात्मा गांधी यांच्या मूल्यांचे एक प्रकारे आचरण झाले खरे, परंतु व्यवहारात (हो, अगदी चलनी नोटेवर त्यांची छबी असल्यामुळे) बापूंना मान्यता देणारे बहुसंख्य नागरिक आचरणात मात्र त्यांना विसरून गेलेले दिसतात!
बापूंची अनेक प्रसिद्ध वचने लेखांतून आणि भाषणांतून डोकावत असतात. त्यांची ती सुप्रसिद्ध तीन माकडेही अधूनमधून आठवतात. त्या तीन माकडांची गोष्ट किती जणांना माहित असेल ठाऊक नाही, परंतु ती लक्षात घेतली तर बापूंचा समाजाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन, आणि त्यांच्या अपेक्षांचा अंदाज येऊ शकेल. या अपेक्षांना आपण उतरत नाही ही बाब अलाहिदा! तर त्या तीन माकडांबद्दल...बापूंना भेटायला आलेल्या एका जपानी भिक्षुने त्यांना तीन माकडे असलेले एक चिनी मातीचे खेळणे दिले होते. तीन माकडे १७व्या शतकातील तोशोगू प्रार्थनास्थळाजवळ एका भिंतीवर कोरलेली आढळतात. त्याचा संबंध बुद्ध तत्वज्ञानाशी येतो. त्यातील पहिल्या माकडाला मिझाऊ (वाईट बघू नये) दुसरे किकाझरू (वाईट ऐकू नये) आणि तिसरे ईवाझरु (वाईट बोलू नये) याचा बोध देण्यासाठी निर्माण झाली होती. गांधी तत्वज्ञानाचा पाया या तीन मूल्यांवर आधारित आहे असे म्हटले तरी वावगे ठरू नये. नैतिक रहाणीमान, नीतीमत्ता आणि शुद्ध चारित्र्य यावर गांधीजींनी भर दिला आणि त्यामुळे ही चिनी मातीची प्रतिकृती ते सदैव आपल्याकडे बाळगत असत. सेवाग्राम आणि साबरमती येथे चिनी मातीची ही प्रतिकृती आजही जपून ठेवण्यात आली आहे.
आता आपण आजच्या युगातील भारतीय वर्तनाकडे वळूया आणि त्याची सांगड या तीन माकडांच्या माध्यमातून प्रचलित झालेल्या त्या तीन मूल्यांशी घालू या. प्रत्येक लहान-मोठ्या कृतीतून जिथे धर्म, जात, राजकीय, आर्थिक, भौगोलिक इत्यादी कोणतेच भेद राहत नाहीत अशा प्रत्येक समुहात अत्यंत एकमताने आणि निर्दयीपणाने या माकडांनी घालून दिलेल्या आणि बापूंच्या शिकवणीचा पाया असलेल्या तत्वज्ञानाची पदोपदी, क्षणोक्षणी वाताहात होताना दिसत आहे. माकडांचा आदर्श विसरलेल्या माणसाने स्वत:चे माकड करून घेतले आहे आणि विशेष म्हणजे त्याचे कोणालाच काही वाटेनासे झाले आहे. गांधींशी मतभेद असणे, त्यांची विचारधारा अमान्य असणे किंवा त्यांना ऐतिहासिक चुकांसाठी दोषी धरणे हे तात्विक विरोधाच्या पातळीवर आपण मान्य करु, पण चारित्र्यसंपन्न जगून राष्ट्राचे चारित्र्य घडवणे याच्याशी दुमत का असावे?
हा प्रश्न गांधीजींच्या स्मरणाचा नाही; तो आपल्या स्वतःच्या आत्मपरीक्षणाचा आहे. गांधीजींच्या विचारांचा आवाका केवळ स्वातंत्र्यलढ्यापुरता नव्हता. सत्य, अहिंसा, स्वावलंबन, साधेपणा, श्रमप्रतिष्ठा, सामाजिक समता, ग्रामस्वराज्य, स्वच्छता, स्त्री-पुरुष समानता, अस्पृश्यता निर्मूलन आणि शिक्षण यांचा त्यांनी एकमेकांशी संबंध जोडला. त्यांच्या हिंद स्वराज्य, आत्मकथा आणि कन्स्ट्रक्टिव प्रोग्राम यांसारख्या लिखाणातून ही व्यापक दृष्टी स्पष्ट होते. मग ही मूल्ये आपल्या जीवनात का उतरली नाहीत?
सामाजिक जीवन : गांधींचे नाव आहे, पण गांधीविचार कुठे?
आज आपण आधुनिक झालो आहोत. तंत्रज्ञानाने अंतर कमी केले, माहितीच्या साधनांनी जग हाताच्या तळव्यावर आणले. पण माणसामाणसातील अंतर अनेकदा वाढले आहे.
जात, धर्म, भाषा, प्रांत, आर्थिक स्तर यांवरून समाजात विभागणी दिसते. आपण समानतेची भाषा बोलतो; परंतु वर्तन विसंगत ठेवतो.
सोशल मीडियावर आपण काही सेकंदांत एखाद्या व्यक्तीविरुद्ध द्वेष पसरवू शकतो. मतभेदाचे रूपांतर वैरात होते. आपल्या मताशी सहमत नसणाऱ्या व्यक्तीला शत्रू समजण्याची प्रवृत्ती वाढते.
गांधीजींची अहिंसा म्हणजे केवळ शारीरिक हिंसा टाळणे नव्हे. त्यामागे विरोधकाच्याही मानवतेचा स्वीकार होता. त्यामुळे आज गांधींची खरी गरज एखाद्या मोर्चात किंवा भाषणात नाही; ती आपल्या भाषेत, सोशल मीडियावरील आपल्या प्रतिक्रियेत आणि मतभेद हाताळण्याच्या पद्धतीत आहे.
आज यशाची व्याख्या मोठे घर, मोठी गाडी, महागड्या वस्तू आणि अधिकाधिक उपभोग गांधीजींच्या नावाची जपमाळ ओढल्याशिवाय ज्यांचे राजकारण पुढे सरकत नाही त्या नेत्यांचे राहणीमान, त्यांचे कथित गैरव्यवहार, उपद्रवमूल्य आदी अवगुण आचरणाचा मागमूस नसल्याचा पुरावा आहे.
राजकारण : साधन शुद्ध नसेल तर साध्य कितीही उदात्त कसे?
गांधीजींचे राजकारण हे केवळ सत्ता मिळवण्याचे राजकारण नव्हते. सत्याग्रह ही राजकीय पद्धत होती, पण तिच्या केंद्रस्थानी नैतिकता होती.
आजच्या लोकशाहीत पक्षीय स्पर्धा स्वाभाविक आहे. विचारभेदही आवश्यक आहेत. सरकारवर टीका करणे, विरोध करणे आणि धोरणांवर प्रश्न विचारणे हे लोकशाहीचे अविभाज्य घटक आहेत.
पण विरोधकांचा पराभव आणि विरोधकांचा अपमान यात फरक आहे.
राजकीय चर्चेत तथ्यांपेक्षा आरोप महत्त्वाचे होऊ लागले, तर लोकशाहीचा संवाद कमकुवत होतो. स्थानिक प्रश्नांमध्ये नागरिकांचा सहभाग, सार्वजनिक संपत्तीचे संरक्षण, स्वच्छता, दुर्बल घटकांशी संवेदनशीलता, ग्रामविकास, स्थानिक अर्थव्यवस्थेला पाठबळ आणि जबाबदार नागरिकत्व.
“बापू व्यवहारात का नाहीत?” या प्रश्नाचे सर्वांत खोल उत्तर कदाचित शिक्षणात दडले आहे.
आजच्या मुलांकडे माहितीची कमतरता नाही. एका क्षणात जगभरातील माहिती उपलब्ध आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि इंटरनेटमुळे ज्ञानाचे स्वरूप बदलत आहे.
पण शिक्षणाचा उद्देश फक्त माहिती देणे आहे का?
गांधीजींच्या नई तालीम संकल्पनेत शिक्षण हे जीवनाशी, श्रमाशी, समाजाशी आणि व्यक्तीच्या सर्वांगीण विकासाशी जोडलेले होते. १९३७ मध्ये वर्धा येथे मांडलेल्या या दृष्टिकोनात उत्पादक काम, मातृभाषा, स्थानिक समुदायाचा सहभाग आणि डोकं-हृदय-हात या तिन्हींच्या विकासावर भर होता. भारत सरकारच्या शिक्षणविषयक दस्तऐवजातही नई तालीमच्या या घटकांचा उल्लेख आहे.
गांधीजींचे शिक्षण आज जसेच्या तसे स्वीकारण्याची आवश्यकता नाही. काळ बदलला आहे. पण शिक्षणातून चारित्र्य, विवेक, श्रमप्रतिष्ठा, सामाजिक जबाबदारी आणि सहानुभूती निर्माण करण्याचा प्रश्न आज अधिक महत्त्वाचा झाला आहे.
देशात असे एक गाव व चौक नसेल की ज्याला गांधींचे नाव नसेल, परंतु या रस्त्यावर चालणारे आचरणाचे भान ठेवत नाहीत हाच खरा मुद्दा आहे.
